Introductie in Narratief onderzoek

Steeds meer (docent)onderzoekers en studenten doen ervaringen op met ‘narratief onderzoek’. In deze kwalitatieve onderzoeksmethode worden de menselijke ervaringen en hun verhalen als uitgangspunt genomen. Dat geeft inzicht in hoe mensen bepaalde gebeurtenissen beleven en daar – vanuit hun eigen perspectief – een eigen betekenis aan geven. Een interessante aanvulling op andere onderzoeksmethodieken die in verschillende onderzoeksfasen kan worden ingezet.

Diverse inzichten
Enkele jaren geleden was ik als beleidsmedewerker bij een woningcorporatie betrokken bij een project om huisuitzettingen te voorkomen bij mensen met een betalingsachterstand. Door samen te werken met een zorginstelling wilden we met deskundige hulpverleners achter de voordeur komen om vervolgens samen met onze huurders te kijken hoe we de (betalings)problemen konden oplossen. In de jaarlijkse evaluatierapportage gaf de zorginstelling altijd netjes in een tabel weer hoeveel huisbezoeken er waren afgelegd, hoeveel uur ze per cliënt hadden besteed en bij hoeveel huishoudens een huisuitzetting was voorkomen. Belangrijke informatie voor bestuurders en managers om het succes van het project te meten. Verderop in het jaarverslag kwamen ook altijd drie huurders/cliënten aan het woord die in hun eigen woorden aangaven hoe zij in de problemen waren geraakt en hoe ze waren geholpen. Deze anekdotes en citaten gaven – veel meer dan de cijfers – inzicht in de diversiteit en complexiteit van de problemen én de uitgevoerde acties. Tezamen zorgden deze aanvullende evaluatiemethodieken voor een compleet verhaal en gaven ze ons diverse aanknopingspunten om onze samenwerking en de aanpak te verbeteren.

Groeiend onderzoeksveld
Ook binnen de onderzoekswereld van hogescholen en universiteiten wordt steeds meer gewerkt met een diversiteit aan onderzoeksmethodieken. Binnen de kwalitatieve onderzoekspoot wordt daarbij steeds meer ervaring opgedaan met narratief onderzoek. Een methode die het verhaal en de verteller centraal stelt in plaats van de onderzoeker met zijn of haar voorgefabriceerde vragen. Platform Stad en Wijk organiseerde tijdens het SIA-congres een workshop over dit interdisciplinaire en snel groeiende onderzoeksveld. Erik Jansen, associate lector Versterken van Sociale Kwaliteit (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen) en Nico de Vos, lector Participatie en Stedelijke Ontwikkeling (Hogeschool Utrecht) vertelden over hun eigen ervaringen en gingen met de zaal in gesprek over de achtergronden en de do’s en dont’s van narratief onderzoek.

20181115_120200

Wat is een narratief?
Een narratief is niets anders dan een vertelde tekst. Het is het verhaal van een persoon zoals hij of zij een gebeurtenis heeft beleefd. Mensen zijn daarbij gewend om ervaringen te structureren in temporeel betekenisvolle en samenhangende gebeurtenissen: verhalen met een plot. Als onderzoeker kan je hier gebruik van maken, omdat deze verhalen – naast nieuwe informatie – ook vaak veel zeggen over hun vertellers. In dergelijke verhalen zitten namelijk altijd een paar belangrijke kenmerken die je voor analysedoeleinden kan gebruiken (Ganzevoort, 1998):

  1. Een verhaalachtige structuur:
    – met een tijdsvolgorde (legt een verband tussen verleden, heden, toekomst)
    – met een verloop (stabiliteit, ontwrichting, stabiliteit)
    – waarin onderdelen van het verhaal met elkaar verbonden (oorzaak-gevolg, thematische overeenstemming of contrast) waardoor er een groter geheel (plot) ontstaat.
    – met een eindpunt (die vaak de toon van het verhaal bepaald)
  2. Een perspectief: het verhaal wordt verteld vanuit een bepaald gezichts-/standpunt (wat bij narratief onderzoek juist als sterkte wordt gezien en niet als een ongewenste vertekening van de werkelijkheid);
  3. Inzicht in de rollen en rolverdeling van verschillende actoren (bijvoorbeeld tegenstanders-meestanders);
  4. De positionering in relaties: de sociale interactie in het verhaal en met de interviewer;
  5. Het publiek (zichtbaar en onzichtbaar) waar het verhaal aan gericht is.

De verhalen geven inzicht in de strategieën die mensen hanteren om hun wereld en hun eigen positie daarin te definiëren. Het geeft inzicht in de verschillende perspectieven op bepaalde onderwerpen en op het insider’s perspectief (van binnenuit). In tegenstelling tot de historische waarheid (feiten, objectief) laat het de narratieve werkelijkheid zien: hoe een feitelijke gebeurtenis overkomt op die persoon en hoe hij/zij daar betekenis aan heeft gegeven. Daardoor blijft ook de reële complexiteit intact en wordt deze niet gereduceerd tot een statistiek of model (wat een vereenvoudigde weergave is van de werkelijkheid).

Hoe verzamel je narratieven?
Bij ieder onderzoek is het steeds de vraag wat de beste manier is om informatie te verkrijgen uit de door jouw gekozen onderzoekspopulatie. Soms is dat een vragenlijst, soms is dat een groepsgesprek en soms is dat door de respondent een verhaal te laten vertellen. De vraag is hoe je dat laatste doet. Erik Jansen liet daarbij een mooi filmpje zien over documentairemaker Frans Bromet met daarin een aantal praktische tips:

Daarnaast kwam Jansen zelf nog met drie belangrijke uitgangspunten:

  1. De startvraag is sturend…
    In tegenstelling tot meer gestructureerde interviews zijn de vragen bij narratief onderzoek vooral uitnodigend bedoeld. Eigenlijk is alleen de startvraag sturend, omdat deze de inhoud op de kaart zet. Deze startvraag wordt ook wel de SQUIN (Single Question Inducing Narratives) genoemd (Wengraf, 2001). Twee voorbeelden: Kunt u eens vertellen hoe het was om naar hier te verhuizen? Zou u terug willen gaan naar de tijd waarin u geen problemen met deze hangjeugd had en hoe het kwam dat die er wel kwamen?
  2. doorvragen is (zo veel mogelijk) volgend.
    Naar aanleiding van de eerste vraag bepaalt de geïnterviewde de verdere gespreksagenda. Toon daarbij empathie en respecteer het verhaal. Het gaat immers om de belevenis van de eigen werkelijkheid. Vraag naar voorbeelden of vat samen als het verhaal stokt of de verteller het spoor bijster is. Daarbij is het van belang om vooral aan te sluiten bij de taal van de verteller.
  3. De basishouding bestaat uit een authentieke belangstelling. Toon oprechte interesse en een open houding. Wie namelijk voor het insider’s perspectief gaat, weet vooraf nog niet wat relevant is. Neem daarom de tijd en bouw op die manier ook vertrouwen op waardoor je meer informatie krijgt.

Hoe analyseer je narratieven?
Net als bij andere onderzoeksmethoden is het vervolgens van belang om je data te gaan analyseren. Waar het bij kwantitatief onderzoek vaak een kwestie is van (vergelijken van) gemiddelden, ligt het bij narratief onderzoek iets ingewikkelder. De verschillende verhalen dienen namelijk te worden geordend en met elkaar in verband worden gebracht op hetgeen hen bindt en scheidt. Om zo van individuele naar collectieve verhalen te komen. Dat kan via drie stappen. De eerste stap is om het gesprek letterlijk (woord voor woord) uit te werken in een transcriptie (constructie). In de tweede stap (deconstructie) worden de transcripties in stukjes geknipt en deze inhoudelijke fragmenten (de narratieven) worden gecodeerd op bijvoorbeeld inhoudelijke thema’s (wat), vanuit welk perspectief de respondenten iets zeggen (wie) en op welke manier zij iets zeggen (hoe). In de laatste stap (reconstructie) worden vervolgens de patronen en verbanden gezocht tussen alle inhoudelijke fragmenten zodat overstijgende inzichten ontstaan.

DsCgqN6WsAE5bnk

Narratief onderzoek in de praktijk
De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen heeft tussen 2010 en 2012 samen met de Radboud Universiteit een groot onderzoek gedaan naar ouderen in tien woonservicegebieden. Dit zijn gebieden waar het zorgaanbod in de buurt is gelokaliseerd zodat ouderen zelfstandig kunnen blijven wonen. Hierbij zijn verschillende onderzoeksmethodieken gebruikt, waaronder individuele narratieve interviews met 36 ouderen per woonservicegebied (en in twee controlegebieden). Aan de hand van de startvraag (“Kun je vertellen wat er op een gemiddelde dag gebeurt?”) hebben deze ouderen hun verhaal verteld. Deze verhalen zijn vervolgens opgeknipt in 14.000 inhoudelijke fragmenten, gecodeerd (wat, wie, hoe), in een database verwerkt en geanalyseerd. Hier kwamen 42 patronen uit, variërend in inhoud, formulering en verwijzing naar lokale geografie of geschiedenis. Deze zijn in de eindrapportage samengevat aan de hand van een manifest waarin de ‘ideaaltypische’ respondent in acht zinnen vertelt wat hij/zij als zelfstandig wonende ouderen wil en kan. Ondanks de reconstructie is zo toch het vertellersperspectief in stand gehouden.

DsCbL3iWwAIrcbA
Foto door Justine van den Berg

Arts-Based Research
Bovenstaande uitleg van narratief onderzoek richt zich vooral op gesproken en geschreven verhalen, gebaseerd op woorden. Nico de Vos liet de deelnemers aan de workshop echter zien dat er ook visueel narratief onderzoek bestaat. Deze methodiek richt zich op het non-verbale, omdat je ook met gebaren, bewegingen en geluiden een verhaal kan vertellen. Dat geldt bijvoorbeeld in 1-op-1 interviews waarin lichaamstaal veel kan zeggen over de respondent en zijn belevingswereld.

Maar naast de non-verbale communicatie van personen kunnen mensen zich ook uitdrukken door middel van beelden (een beeld zegt immers meer dan 1.000 woorden). In het op kunsten gebaseerd onderzoek (Arts-based Research – ABR) maakt men hier veel gebruik van. Denk dan aan beeldhouwen, schilderen, muziek, dans en beweging. Allemaal expressies van iemand zijn gedachten. Een van de toonaangevende wetenschappers op dit gebied, Patricia Leavy (2009), definieert Arts-Based Research als volgt: “ABR practices are a set of methodological tools used by qualitative researchers across the disciplines during all phases of social research, including data collection, analysis, interpretation, and representation.”

Daarmee benadrukt zij dat je deze onderzoeksmethodiek in verschillende fasen van je onderzoek kan inzetten. Bijvoorbeeld als onderdeel van je informatieverzameling: kleine kinderen vinden het nog moeilijk om in hun eigen woorden over hun leefwereld te vertellen. Als onderzoeker kan je er dan voor kiezen om hen een tekening te laten maken waar je als onderzoeker ook veel informatie uit kan halen. Of laat jongeren – in plaats van het invullen van een vragenlijst – foto’s maken van hun buurt en hen daar over vertellen. Naast als input kan je het visuele ook gebruiken als eindproduct door de respondenten bijvoorbeeld een toneelstuk of dans te laten uitvoeren. Je biedt je onderzoeksresultaten dan op een andere manier aan. Zo heeft de Hogeschool Utrecht in het onderzoek Criminal minded ex-gedetineerden graffiti laten maken. Dit gaf zowel inzichten in hun denkbeelden die kon worden gebruikt voor verdere analyse, alsmede dat de kunstwerken een mooi eindproduct waren van het onderzoekstraject.

Denk Groot
Aan het eind van de workshop kreeg iedere deelnemer een latje van de congresorganisatie, waarop men zijn of haar ambitie, wens of toekomstbeeld kon schrijven. Tezamen vormden deze latjes een bouwwerk die symbool staat voor samen groeien en het bundelen van kennis. De deelnemers aan onze workshop kwamen tot deze conclusies en aanbevelingen:

20181115_120353

Geraadpleegde bronnen en literatuurtips

Iris du Bois-Brunsveld, Hanane Moumen en Madia Semim (2014) Een narratief onderzoek naar vraagpatronen van wijkbewoners in het waterkwartier te Zutphen. Nijmegen: Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

M.M.J. Engelbertink (2014) Over narratief werken. Blog Ervaringsverhalen.

R. Ruard Ganzevoort (1998) Hoe leest gij? Een narratief model. In: R. Ruard Ganzevoort (red.) De praxis als verhaal; narrativiteit en praktische theologie. Kampen: Kok.

George de Kam e.a. (2012) Kwetsbaar en zelfstandig; een onderzoek naar de effecten van woonservicegebieden voor ouderen. Radboud Universiteit Nijmegen.

Patricia Leavy (2009) Method Meets Art: Arts-Based Research Practice. Guilford Publications.

Tom Wengraf (2001) Qualitative Research Interviewing; Biographic Narrative and Semi-Structured Methods. SAGE publications.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s